SME ها بستر نوآوری در اقتصاد ملی

تاریخ خبر : ۱۳۹۵/۰۸/۱۶ --- کد خبر ۴۴۶

در گفت و گوی «همشهری اقتصاد» با عبدالله رحیم لوی مطرح شد:

 

 

  • راه نجات بحران اقتصادی و جلوگیری از تکرار آن تمرکز بر SME  ها است
  •  بهترین و با کیفیت ترین محصولات دنیا از طریق صنایع کوچک تولید می شود
  •  خلق ارزش در حوزه کشاورزی صرفا از طریق SME ها قابل تحقق هستند/ در SME ها اول نیاز شکل می گیرد

 

 

بنگاه های کوچک و متوسط که از آن تحت عنوان SME یاد می شود امروزه به عنوان یکی از مسیرهای اصلی رشد و توسعه پایدار مبتنی بر دانش در کشورها شناخته می شوند. اهمیت جایگاه این بنگاه ها تا حدی رسیده که فرضیه بسیاری از اقتصاددانان که پیش از این بهره وری بالا را تنها در صنایع بزرگ جستجو می کردند را نقض کرده است. برخی از صاحب نظران به این نتیجه رسیده  اند که هر چه بنگاه‌ها بزرگ‌تر می‌شوند میزان بهره‌وری شان کاهش پیدا می‌کند و هر‌چه اندازه بنگاه‌ها کوچک‌تر می‌شود قدرت رقابت آن ها افزایش پیدا می کند.  بررسی جایگاه SMEها در رونق کسب وکار ملی و نقش آن ها در اقتصاد دانش بنیان و توسعه کشور بهانه گفت و گوی همشهری اقتصاد با دکتر عبدالله رحیم لو شد که در ادامه آن را می خوانید.

 

 

نقش بنگاه های کوچک یا SME ها را در اقتصاد دانش بنیان چگونه ارزیابی می کنید؟

بعد از انقلاب صنعتی سیر تحول اقتصادی متفاوت و بحث های جدید در حوزه اقتصاد ، مثل تخصص گرایی و کارآیی های بازار و ... وارد شد. مقداری طول کشید تا بحث اقتصاد صنعتی که مقطعی تقریبا طولانی بود به اشباع برسد. سپس از دهه هشتاد میلادی اقتصاد مبتنی بر خدمات شکل گرفت و پس از آن در اواسط دهه 90 میلادی نیز خدمات مبتنی بر ICT و سیستم های نرم افزاری شکل گرفت. در این دوران بیشترین حجم سرمایه گذاری  در شرکت های مبتنی بر حوزه IT مثل فیس بوک و مایکروسافت بود. این جریان ادامه پیدا کرد تا بحران سال  2008 میلادی شکل گرفت. این بحران یک مقدار تکانه و شوکی به اقتصاد وارد کرد که در نتیجه آن شکاف هایی به وجود آمد. در این زمان رکود اقتصادی شدیدی به وجود آمد که بیشترین اثراتش را در کارخانجات بزرگ و چند ملیتی همچون شرکت جنرال موتورز گذاشت. آن زمان مقاله ای با عنوان جنرال موتورز «بحران اقتصادی» یا «سوء مدیریت» تهیه کردم و در آن دلایل رکود جنرال موتورز را مورد تحلیل قرار دادم.

از طرفی دیگر در آن سال ها دانش با سرعت بسیار زیادی اقتصاد را متحول می کرد. به یاد دارم که طی سال 2004 و 2005 می گفتند طی 10 سال اخیر  به اندازه تمام طول تاریخ علم پیشرفت کرده است. این روزها می گویند علم هر 50 دقیقه به روز می شود. یعنی اگر 50 دقیقه مطالعه نداشته باشیم دقیقه 51 بی سواد هستیم. برای مهار بحران سال 2008  مطالعات زیادی انجام شده است. در آن سال اجلاسی  در حوزه کشورهای OECD در تورنتو برگزار شد که بحران سال 2008 را آسیب شناسی کردند. در جمع بندی این کنفرانس آمار جالبی بدست آمد و آن اینکه 91 درصد اشتغال این 27 کشور در حوزه SME  ها یا همان بنگاه های کوچک و متوسط است و بیش از 70 درصد تولید ناخالص داخلی این  کشورها از طریق این بنگاه ها است.

در این کنفرانس حوزه های بانکداری را نیز آسیب شناسی کردند مثلا اینکه که چرا بانک ها مسئولیتشان را در مقابل بنگاه های کوچک و متوسط درست ایفا نکردند و چرا بنگاه ها در این حوزه ها نتوانسته اند سرویس لازم را از بانک ها دریافت کنند. اما علتی که در پاسخ به این آسیب شناسی مطرح شد این بود که بانک ها آنقدر بزرگ شده اند و آنقدر از اقتصاد واقعی صنعتی دور شده اند که دیگر درک شرایط صنعت برایشان مشکل است. یعنی فاصله ی بین صنعت و بانک زیاد شد و در نتیجه این ها از مشکلات هم فارغ شدند و نتوانستند همدیگر را درک کنند. اما برای حل این مشکل پیشنهادی دادند و آن این بود که در بانک ها میزهای تخصصی بگذارند. مثلاً برای شرکت اپل میز اختصاصی با کارشناس بانکی بگذارند تا به صورت مستمر مدیر عامل شرکت بتواند با کارشناس بانکی در ارتباط باشد. در این روش رابطه مشتری و بانک متحول می شود و بانک دیگر از تامین کننده اعتباری صرف خارج و نقش سرمایه گذار را پیدا می کند. چکیده آن کنفرانس این بود که راه نجات بحران اقتصادی و جلوگیری از تکرار این بحران ها تمرکز به SME  ها است. در حوزه SME ها مطالعات خیلی زیادی تا به حال وجود داشته است. تئوری ها و مکاتب فکری زیادی در حوزه SME ها به وجود آمده است. کتابی در این زمینه نوشته ام و  در این کتاب مسیر توسعه اقتصادی را از حوزه SME ها یافتم. این کتاب مبتنی بر 10 سال مطالعهSME ها در ایران از سال 1380 تا 1390 است. در این کتاب نقش SME ها را از 5 حوزه ی اشتغال، ارزش افزوده، تولید ناخالص داخلی، سرمایه گذاری و انتقال تکنولوژی بررسی کردیم. در این بررسی ها SME ها را با صنایع بزرگ مقایسه کردیم و دریافتیم راه رستگاری این است.

 

دلایل مزیت SME ها چیست؟

با کمترین افراد اداره می شوند. بهترین سیر برای مدیریت منابع خرد آحاد جامعه است. مدیریت این صنایع عمدتاً به دلیل یکی بودن مالک و مدیر کمترین چالش را دارد. البته این هم دارای نقص هایی است که راه حل دارد. یکی از مشکلات صنایع ما این است که تفکیکی بین مالکیت و مدیریت وجود ندارد. راه حل این مشکل نیز این است که به مالک سرمایه، علم مدیریت نیز آموزش داده شود.

اما نکته دیگری که می توان از طریق SME ها از آن بهره برد پیچیدن نسخه دو مشکل بزرگ اقتصادهای در حال توسعه یعنی انتقال دانش فنی و کمبود سرمایه است.

 

چطور؟

طراحی SME ها به گونه ای است که این مشکلات را حل می کنند. SME ها نیاز به کمترین سرمایه گذرای نیاز دارند. در  SME ها نیاز به انباشت سرمایه نیست. نیازی نیست دولت برنامه ریزی کند، پول جمع کند بعد برود در فضای صنعت مادر سرمایه گذاری کند. خانواده­ها با پس انداز خودشان می توانند سرمایه گذاری کنند. یک صنفی مثلا فارغ التحصیلان دانشگاهی می توانند SME ها را طراحی کنند؛ چون این شرکت ها چابک، منعطف و به روز هستند برای همین قابلیت انتقال دانش فنی را به سرعت دارند. یکی از ویژگی های بارز دانش و تکنولوژی  امروز سرعت تغییر این ها است. در SME ها دانش فنی با سرمایه اندک جایگزین می شود. ضمن اینکه چون دانشی که می آید در مقیاس کوچک عمل می کند؛ این دانش هم مبتنی بر علم روز است. عمدتا SME ها در حوزه مدیریت و به کارگیری دانش می توانند راحت تر افرد را برای تحصیل به ممالک صاحب دانش بفرستند؛ چون که  صنعت برای خودشان است.

اقتصاد های دنیا در حال حاضر از صنایع بزرگ عبور کرده اند. شرکتی مثل تویوتا و جنرال موتورز دیگر شرکت های بزرگ بیست سال پیش نیستند؛ بلکه کارهایشان را برون سپاری و به شرکت های کوچک سپرده اند.

 

یعنی شرکت هایی که در واقع در زنجیره ارزشی این ها قرار می گیرند SME ها هستند؟

دقیقا. کارها بین واحدهای کوچک تقسیم می شوند.

 

پس شرکت های بزرگ کارها را خرد می کنند.

کارها را خرد می کنند و اگر نتوانند از آن خارج می شوند. نکته مهم در این است.

 

شرکت های بزرگ یا شرکت های کوچک خارج می شوند؟

دولت ها از صنایع بزرگ خارج می شوند. مثلا صنعت سیمان و فولاد در اروپا دیگر جایگاهی ندارد. در حال حاضر تولید این محصولات بیشتر در کشورهای در حال توسعه است.

 

چرا از آن گذر کرده اند؟

چون مشکلات زیست محیطی و  عدم مدیریت اثربخش در این صنایع وجود دارد. البته یکی دیگر از دلایل آن را می توان به این موضوع مرتبط دانست که صنایع فولاد و سیمان قابلیت واگذار شدن به SME ها را ندارند بنابراین این ویژگی در آن ها کم است. ولی در صنعت خودروسازی، تلویزیون و رایانه به دقت این برون سپاری صورت می گیرد. یکی از ویژگی های بارز SME ها قابلیت نوآوری است؛ چرا که SME ها یاد می گیرند از لحظه تولدشان باهوش باشند و با این حافظه شکل می گیرند. این شرکت ها معمولا تحت حمایت دولت ها نیستند و می دانند باید روی پای خودشان باشند و ریسک هایشان را خودشان مدیریت کنند. می دانند اگر پلکی بزنند از رقابت جا می مانند. برای همین رقابت پذیر می شوند. بهترین و با کیفیت ترین محصولات دنیا از طریق SME ها تولید می شود.

 

SME ها را چگونه تعریف می کنید؟ با تعداد افرادی که فعالیت می کند یا به میزان گردش مالی یا به میزان تولیدی که انجام می دهند؟ ارزیابی شما از مشخصات یک SME موفق چه معیاری است؟

در جهان تعاریف متفاوتی در این زمنیه وجود دارد. برخیSME ها را مبتنی بر سرمایه اولیه تقسیم بندی می کنند مثل ژاپن که زیر 1000 دلار را بنگاه کوچک بین 1000 تا 5 هزار دلار را بنگاه متوسط و بالای آن را بنگاه بزرگ تقسیم بندی می کند. برخی دیگر مبتنی بر تعداد کارکنان هستند و برخی دیگر تلفیقی از این ها. در ایران این تقسیم بندی مبتنی بر تعداد کارکنان یک صنعت است. با این تقسیم بندی بنگاه تا 49 نفر بنگاه کوچک 50 تا 99 نفر بنگاه متوسط و از این تعداد به بالا را بنگاه بزرگ نام گذاری می کنند. اما نکته ای که نباید در این جا فراموش کنیم توجه به این مساله است که اقتصاد ما به صورت تاریخی قابلیت بنگاه داری بزرگ ندارد.

 

چرا؟

خیلی جاها دیده اید که ما روحیه کار گروهی نداریم. یعنی اگر 5000 کارگر را یک جا جمع کنیم به سختی می توانیم کار را پیش ببریم در حالی که 10 تا 50 نفر را بهتر می توانیم مدیریت کنیم. مقرارت کشور ما خیلی حامی بنگاه های بزرگ نیست. هر چند که حامی بنگاه های کوچک هم نیست ولی کارخانه های بزرگ به دلیل حضور گروه های صاحب نفوذ و با قدرت با مشکلات بیشتری رو به رو هستند. مثلا اینکه این کارخانه این جا نباشد و آن جا باشد؛ چرا که عمدتا سرمایه گذار بنگاه های بزرگ دولت است .

 

پس می گویید بنگاه های بزرگ تحت تاثیر لابی های گروه های صاحب نفوذ تغییر جهت می دهند؟ این ها بهره وری سرمایه را کاهش می دهد در نتیجه مناسب تر این است که الگوی توسعه روی بنگاه های کوچک برود.

این یک دلیلش است. دلیل دیگر این که بخش کشاورزی محکمی به لحاظ تاریخی داریم. یکی از مزیت های ایران تنوع چهار فصل آب و هواست. اگر بخواهیم در حوزه کشاورزی خلق ارزش کنیم این ها صرفا از طریق SME ها قابل تحقق هستند. مثلا برای تولید فرآوری خشکبار نمی توانیم کارخانه 10 میلیارد دلاری احداث کنیم. ضمن اینکه در عین حال که باید SME ها را توسعه بدهیم از بحث خوشه های صنعتی و زنجیره های ارزش نیز نباید بگذریم.

 

منظورتان از خوشه های صنعتی چیست؟ یعنی تراکنش بنگاه ها در یک منطقه باشند. مثلا بنگاه تولید کننده دستمال کاغذی هم یک جا باشند؟ یا اینکه طیف های مختلف SME ها را دور هم جمع کنیم؟

ما زنجیره ای از ارزش داریم که از استخراج تا بازیافت محصول نهایی را شامل می شود. در کنار زنجیره ی ارزش بحث لجستیک اقتصادی را داریم. به این مفهوم  که زنجیره را به گونه ای طراحی کنیم که ضمن ذخیره هزینه حلقه های زنجیره بتواند کمترین منابع را صرف مدیریت زنجیره کند. یعنی اینکه اگر منابع آبی شما خلیج فارس است فولاد را در اصفهان نیاورید. اگر چرم در قم تولید می شود کارخانه چرم را نبرید در نیشابور قرار دهید. اگر فیروزه در نیشابور استخراج می شود کارخانه صیقل سنگ را به جای دیگر نبرید. این می شود لجستیک اقتصادی. یعنی مدیریت زنجیره تامین با کمترین هزینه.

 

SME ها این خلل را پوشش می دهند؟

 SME ها حلقه های زنجیره تولید هستند. ما  می توانیم کارخانه بزرگ داشته باشیم کل زنجیره در آن جا باشد.

 

SME ها آیا دانش بنیان هستند یا می توانند دانش بنیان ها را تقویت کنند؟

دانش بنیان هستند.

 

چرا؟

SME ها چندتا مزیت دارند و یکی از آن ها بحث نوآور بودن است. SME ها اساسا مبتنی بر نیاز بازار شکل می گیرند. برخلاف صنایع بزرگ که ابتدا کالا تولید و سپس برای آن بازاریابی می شود. مثلا تصور کنید دولت طبق برنامه توسعه، خودروسازی را در دستور کار دارد. برای این کار اول می آید فولاد مبارکه را تولید می کند تا بتواند ورق سرد خودرو را بسازد تا در آینده بتواند کارخانه خودروسازی را احداث کند.  این ذات کارخانه های بزرگ است. اما در SME ها این گونه نیست یعنی اول نیاز شکل می گیرد بعد تولید. یعنی از پایین به بالا می آیند.

 

پس به همین علت می توانند همواره فروش داشته باشند؟

یکی از مزیت های SME  ها هزینه اندک بازاریابی است؛ چون مبتنی بر نیاز بازار هستند و در کنار بازار شکل می گیرد. مثلاً اگر بخواهیم کارخانه فرآوری زعفران ایجاد کنیم اگر این در SME ها باشد دقیقا در کاشمر ایجاد می شود و نه جای دیگر.

 

یکی از مشکلاتی که SME ها دارند نبود طراحی ساختار مناسب و توجه نداشتن به دانش مدیریت در این شرکت ها است که موجب می شود با وجود همه مزیت هایی که دارند در کوتاه مدت دچار بحران شوند و رو به تعطیلی بروند. مردم ما خیلی دوست دارند در کسب و کارهای خوب سرمایه گذاری کنند ولی درفرآیند انجام کار آسیب هایی می بینند که سرخورده می شوند و در نهایت سرمایه هایشان را به سمت کارهای غیرتولیدی می برند. چگونه می توان این معظل را برطرف کرد ؟

یکی از مزایای SME ها قدرت تصمیم گیری سریع و انعطاف پذیری بالای مدیریت، قدرت بالا در جذب و بومی کردن تکنولوژی (اقتصاد دانش بنیان)، قابلیت تراکم دانش بیشتر در تولید و  قدرت بالا در تربیت کارآفرینان و مدیران اقتصادی کشور است. در این میان نقش اقتصاد مقاومتی در SME ها نیز نقش پررنگی است که شامل دو بخش می شود. یکی مردمی کردن اقتصاد کشور است. SME ها می توانند در اکثر افراد جامعه نفوذ کنند و مردم را از صدقه گیری از دولت دور کنند و مورد دوم بحث تحکیم ریشه اقتصاد در خانواده هاست. البته اینها تنها مزایای SME ها نیست. این شرکت ها می توانند تعاملات فراملی را هم تنظیم کنند. برای درک بیشتر از میزان موفقیت این شرکت ها کافی است بدانیم که  از کل 395 نوآوری جهان که در سال 1982 در زمینه الکترونیک و تجهیزات حسابگری صورت گرفته است 227 نوآوری فقط در صنایع کوچک بوده است. همچنین در بخش تجهیزات کنترل فرآیند از 165 نوآوری 93 تای آن در صنایع کوچک بوده است

.

یکی از روش های مناسب برای توسعه ایران توجه ویژه به SME ها مبتنی بر دانش بنیان بودنشان است. همان گونه که به موردهای موفق آن ها در کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه اشاره کردید. اگر قرار باشد این اتفاق در کشور بیفتد چه الزاماتی دارد تا انقلابی در SME ها ایجاد کنیم؟

اولین کاری که باید در حوزه اقتصاد و به طور کلی همه امور داشته باشیم این است که شناختی از وضعیت موجود خود داشته باشیم. اینکه کجاییم؟  چه فرصت هایی داریم؟ چه تهدیدهایی داریم؟ کشور ما متاسفانه یک معظل تاریخی در بحث کار گروهی دارد. معظل دیگر بحث دانش آموختگی است. ثروتمندان ما خیلی خودشان را در چارچوب آکادمیک قرار نمی هند؛ چون که خودشان را موفق می دانند. اما باید به این نکته توجه داشت آیا سرمایه دارانی که تمایلی به قرار گرفتن در چارچوب آکادمیک ندارند همه آنچه باید به دست می آورند را به دست آورده اند یا خیر؟ مثلا یک کارآفرین که صدها میلیارد تومان دارایی دارد از کجا معلوم اگر ایشان تحت آموزش درست قرار می گرفت 10 تا کارخانه اش 100تا نمی شد. این مواردی است که کارآفرینان ما متاسفانه از آن غفلت می کنند.

البته آموزش عالی ما و حتی آموزش و پرورش مان هدفمند و مبتنی بر توسعه اقتصادی، خلاقیت و نوآوری نیستند. سیستم آموزشی در کشور ما مبتنی بر آموزش فردگرایی است. ما باید یاد بگیریم که فرصت ها در اقتصاد در کار گروهی شکل می گیرند. اساسا کار اجتماعی این است. فرصت ها زمانی برای ما مفیدند که برای کل جامعه باشد.

 

 

بنابراین شما گرانیگاه عدم توسعه کشور را بحث فرهنگی و آموزشی می دانید؟

بله.  اما نکته دیگر توجه به نقش دولت ها در توسعه بنگاه های اقتصادی است. در تمام دنیا دولت نقش تولی گری، سیاست گذاری و پایش و مراقبت دارد. تا زمانی که بنگاه ها چه بزرگ، چه متوسط و چه کوچک رشد و توسعه پیدا نکرده اند دولت نباید نگاه درآمدی به آن ها داشته باشد. بسیاری اوقات دیده شده تا بنگاهی سر بالا می برد اداره دارایی یا فلان و فلان اداره یا شخص بالای سرش می رود و فشار به آن وارد می کند. برای اینکه بخواهیم بنگاهی رشد و توسعه پیدا کند باید به آن مهلت دهیم و مورد دیگر اینکه همه ی آن ها را هم با یک چوب نرانیم. بنگاه ها مراحل تولد، رشد، بلوغ و تثبیت دارند و هر شرکتی که بخواهد بدون نوآوری به کار خودش ادامه دهد در نقطه ای محکوم به شکست می شود. دانشمندان می گویند این شرکت در دوره بلوغ باید فرآیند نوآوری را ایجاد می کرد که اگر نکند دیگر نمی تواند ماندگار باشد. با نگاه کوتاه مدت این چنینی فرصت بزرگ شدن از آن ها گرفته می شود. سرمایه گذاران ما امکانات خیلی ضعیفی دارند.

در حال حاضر چیزی حدود 80 هزار واحد کسب و کار کوچک تعطیل است که بالای 80 درصد این واحدها در شهرک های صنعتی است. دولت برای این بنگاه ها چه کاری انجام داده است؟  باید علوم جدید به آن ها آموزش داده شود. در واقع تا حمایت ها و همچنین  آموزش هایی در زمینه بازارسازی وکیفی سازی به مدیران داده نشود نمی توانیم انتظاری از توسعه SME ها را داشته باشیم.

 

 

ارسال نظر
نظرات تایید شده: 0 نظرات تایید نشده: 0
* نام شما:

ایمیل شما: (محرمانه)

تلفن شما: (محرمانه)

* پیام شما:
رتبه: بد            خوب

کد نمایش داده شده را تایپ نمایید:

تازه سازی
چاپ  |  ارسال به دوستان  |  نسخه PDF